Artikl nima
O‘zbek tilida otning grammatik jinsi yo‘q. Nemis tilida esa deyarli har bir otning jinsi bor (faqat ko‘plikda ishlatiladigan die Eltern — ota-ona, die Leute — odamlar kabi otlardan tashqari). U ba’zan otning oxiridan bilinadi, lekin eng aniq — artiklda ko‘rinadi. Artikl otning jinsini, sonini (birlik yoki ko‘plik) va kelishigini ko‘rsatadi.
- Aniq artikl — der, die, das: gap tinglovchiga ma’lum, aniq yoki yagona narsa haqida ketganda.
- Noaniq artikl — ein, eine: narsa birinchi marta tilga olinganda yoki «qandaydir bitta» ma’nosida.
Misol: Ich habe eine Katze. Die Katze heißt Mia. — «Mening mushugim bor. Mushukning ismi Mia». Birinchi gapda mushuk — yangi ma’lumot (eine), ikkinchisida u endi ma’lum (die).
Asosiy maslahat: otni hech qachon artiklsiz yodlamang. «stol — Tisch» emas, «stol — der Tisch» deb yozing va ayting.
Der, die, das: grammatik jins
Nemis tilida uchta grammatik jins bor va har biriga bitta aniq artikl mos keladi:
| Artikl | Jins | Misollar |
|---|---|---|
| der | erkak jinsi (Maskulinum) | der Tisch — stol, der Mann — erkak |
| die | ayol jinsi (Femininum) | die Lampe — chiroq, die Frau — ayol |
| das | o‘rta jins (Neutrum) | das Buch — kitob, das Kind — bola |
Bu nomlar shartli: grammatik jins — otlarning grammatik guruhi, tabiiy jins emas: stol «erkak» bo‘lgani uchun der Tisch deyilmaydi. Odamlar haqida ham har doim mos kelavermaydi: das Mädchen (qiz bola) — o‘rta jins, chunki -chen qo‘shimchasi doim das beradi.
Rus tilini biladiganlar uchun: jinsni ruschadan ko‘chirmang. «Книга» ruschada ayol jinsi, lekin das Buch; «солнце» o‘rta jins, lekin die Sonne; «луна» ayol jinsi, lekin der Mond.
Ba’zan artikl ma’noni ham o‘zgartiradi: der See — ko‘l, die See — dengiz; der Teil — qism (bir butunning bo‘lagi), das Teil — detal (alohida buyum).
Ein, eine: noaniq artikl
Bosh kelishikda (Nominativ) noaniq artikl ikki shaklda keladi: ein — erkak va o‘rta jins, eine — ayol jinsi: ein Tisch, ein Buch, eine Lampe. Boshqa kelishiklardagi shakllari — pastdagi jadvalda.
Uning ko‘plik shakli yo‘q, ko‘plikda ot artiklsiz keladi: ein Buch — Bücher (kitoblar).
ein dan jinsni bilib bo‘lmaydi: ein Tisch va ein Buch bir xil. Shuning uchun lug‘at daftariga otni der, die yoki das bilan yozing.
Kein, keine: inkor artikli
kein — ein ning inkori, «hech qanday … yo‘q» ma’nosini beradi. Birlikda u ein kabi o‘zgaradi: kein Tisch, kein Buch, keine Lampe. ein dan farqli o‘laroq, uning ko‘plik shakli bor: keine Bücher.
- Das ist kein Tisch, das ist ein Stuhl. — Bu stol emas, bu stul.
- Ich habe keine Zeit. — Vaqtim yo‘q.
kein artiklsiz otni ham inkor qiladi: Ich trinke Milch. → Ich trinke keine Milch. (Sut ichmayman.) Aniq artiklli ot, fe’l va sifat esa nicht bilan inkor qilinadi: Ich sehe den Film nicht. (Filmni ko‘rmayapman.), Das Zimmer ist nicht groß. (Xona katta emas.)
Jinsni topish qoidalari
Barcha otlarga mos yagona qoida yo‘q, lekin ko‘p otning jinsini oxiridan yoki ma’nosidan taxmin qilsa bo‘ladi. Eng ishonchlisi — so‘z yasovchi qo‘shimchalar (-ung, -heit, -chen): ular otga doim bir xil jins beradi. -e yoki -en kabi oddiy oxirlar esa faqat ehtimol beradi.
| Oxiri | Misollar | Qanchalik ishonchli |
|---|---|---|
| -ung | die Zeitung — gazeta | deyarli har doim; der Sprung (sakrash) — istisno: unda -ung qo‘shimcha emas, springen fe’lining o‘zagi |
| -heit, -keit | die Freiheit — erkinlik, die Möglichkeit — imkoniyat | har doim |
| -schaft | die Freundschaft — do‘stlik | har doim |
| -ei | die Bäckerei — novvoyxona | deyarli har doim; das Ei (tuxum) — bu yerda -ei qo‘shimcha emas |
| -tion, -sion | die Information — ma’lumot | deyarli har doim |
| -tät | die Universität — universitet | deyarli har doim |
| -ik | die Musik — musiqa | ko‘pincha; istisno: der Atlantik, das Mosaik |
| -ie | die Familie — oila | ko‘pincha; istisno: das Genie — daho |
| -ur | die Natur — tabiat | ko‘pincha; istisno: das Abitur (maktab bitiruv imtihoni) |
| -in | die Lehrerin — o‘qituvchi ayol | ayol kishi yoki urg‘ochi hayvon bo‘lsa; kimyoviy atamalar — das: das Benzin; erkak jinsida: der Termin — uchrashuv vaqti |
| -e | die Lampe — chiroq | taxminan 90 foiz; istisno: der Junge — o‘g‘il bola, der Name — ism, das Auge — ko‘z |
| Oxiri | Misollar | Qanchalik ishonchli |
|---|---|---|
| -chen, -lein | das Mädchen — qiz bola, das Büchlein — kitobcha | har doim (kichraytirish qo‘shimchalari) |
| -ment | das Dokument — hujjat | ko‘pincha; istisno: der Moment — lahza |
| -um | das Museum — muzey, das Zentrum — markaz | lotincha so‘zlarda ko‘pincha; istisno: der Konsum — iste’mol; der Baum — daraxt, der Raum — xona: bu yerda -um qo‘shimcha emas |
| -tum | das Eigentum — mulk | ko‘pincha; istisno: der Irrtum — xato, der Reichtum — boylik |
| -ma | das Thema — mavzu | ko‘pincha; istisno: die Firma |
| Oxiri | Misollar | Qanchalik ishonchli |
|---|---|---|
| -er | der Lehrer — o‘qituvchi, der Fahrer — haydovchi | fe’ldan yasalgan bo‘lsa — deyarli har doim; boshqalarida istisno ko‘p: die Mutter — ona, das Fenster — deraza |
| -ling | der Frühling — bahor | deyarli har doim |
| -ismus | der Tourismus — turizm | har doim |
| -ist | der Tourist — sayyoh | shaxsni bildirsa — har doim (ayol kishi — die Touristin) |
| -or | der Motor — motor | ko‘pincha; istisno: das Labor — laboratoriya |
| -ig, -ich | der Honig — asal, der Teppich — gilam | ko‘pincha |
| -en | der Garten — bog‘ | taxminan 80 foiz; istisno: das Kissen — yostiq; infinitivdan yasalgan otlar — das (pastda) |
So‘z qanday yasalganiga qarab
- Infinitivdan yasalgan ot — har doim das: das Essen — ovqat, das Lesen — o‘qish.
- Fe’l o‘zagidan qo‘shimchasiz yasalgan ot — ko‘pincha der: der Lauf — yugurish (laufen), der Kauf — xarid (kaufen). Istisno: das Schloss — qasr, qulf.
- Qo‘shma so‘z — jinsni oxirgi qism belgilaydi: das Haus + die Tür = die Haustür (uy eshigi), das Kind + der Garten = der Kindergarten (bolalar bog‘chasi).
Ma’nosiga qarab
- Erkak kishi va erkak hayvon — der (der Vater — ota, der Kater — erkak mushuk, der Hahn — xo‘roz), ayol kishi va urg‘ochi hayvon — die (die Mutter — ona, die Henne — tovuq). Hayvonning umumiy nomi esa har xil jinsda bo‘ladi: die Katze — mushuk, das Pferd — ot, der Hund — it. Lekin qo‘shimcha qoidasi tabiiy jinsdan kuchliroq: das Mädchen.
- Hafta kunlari, oylar, fasllar, dunyo tomonlari — der: der Montag, der Mai, der Sommer, der Osten. Istisno: das Frühjahr (bahor) — qo‘shma so‘z, oxiri das Jahr.
- Yog‘in va shamol turlari — der: der Regen — yomg‘ir, der Schnee — qor, der Wind — shamol. Istisno: das Gewitter — momaqaldiroq, die Brise — mayin shamol.
- Metallar — das: das Gold — oltin (lekin der Stahl — po‘lat).
- Shahar, qit’a va ko‘pchilik mamlakat nomlari — das, odatda artiklsiz (Berlin, Deutschland), lekin die Schweiz, die Türkei.
Bu qoidalar ehtimolni oshiradi, lekin kafolat bermaydi: shubha bo‘lsa, lug‘atdan tekshiring.
Ko‘plik: Nominativda hammasi die
Ko‘plikda grammatik jins yo‘qoladi: Nominativda uchala jinsning ham aniq artikli — die.
| Birlik | Ko‘plik | Tarjimasi |
|---|---|---|
| der Tisch | die Tische | stol — stollar |
| die Lampe | die Lampen | chiroq — chiroqlar |
| das Buch | die Bücher | kitob — kitoblar |
| das Auto | die Autos | mashina — mashinalar |
| das Mädchen | die Mädchen | qiz bola — qiz bolalar |
Ko‘plik qo‘shimchasi esa har xil: -e, -(e)n, -er, -s, umlaut yoki hech narsa. Shuning uchun otni ko‘plik shakli bilan yodlang: der Tisch, die Tische. Oxirgi qatorda birlik va ko‘plikni faqat artikl farqlaydi.
die ni ko‘rib, darrov ayol jinsi deb o‘ylamang: Die Tische sind neu. — ko‘plik (sind), garchi der Tisch erkak jinsida bo‘lsa ham; Die Lampe ist neu. — ayol jinsi, birlik (ist). Fe’l va otning oxiri yordam beradi.
Kelishiklarda o‘zgarishi
Nemis tilida to‘rtta kelishik bor, artikl kelishikka qarab o‘zgaradi. O‘zbekcha kelishiklarga taxminiy mosligi:
- Nominativ — ega (kim? nima?), bosh kelishikka o‘xshaydi: Der Lehrer ist hier. — O‘qituvchi shu yerda.
- Akkusativ — vositasiz to‘ldiruvchi (kimni? nimani?), tushum kelishigiga o‘xshaydi: Ich sehe den Lehrer. — O‘qituvchini ko‘ryapman.
- Dativ — vositali to‘ldiruvchi (kimga? nimaga?), ko‘pincha jo‘nalish kelishigiga o‘xshaydi: Ich gebe dem Lehrer das Heft. — O‘qituvchiga daftarni beraman.
- Genitiv — kimning? nimaning?, qaratqich kelishigiga o‘xshaydi: das Heft des Lehrers — o‘qituvchining daftari.
Moslik taxminiy: kelishikni ko‘pincha predlog yoki fe’l belgilaydi, masalan, mit dan keyin doim Dativ: mit dem Bus — avtobusda.
| Kelishik | Erkak | Ayol | O‘rta | Ko‘plik |
|---|---|---|---|---|
| Nominativ | der | die | das | die |
| Akkusativ | den | die | das | die |
| Dativ | dem | der | dem | den |
| Genitiv | des | der | des | der |
| Kelishik | Erkak | Ayol | O‘rta | Ko‘plik |
|---|---|---|---|---|
| Nominativ | ein / kein | eine / keine | ein / kein | — / keine |
| Akkusativ | einen / keinen | eine / keine | ein / kein | — / keine |
| Dativ | einem / keinem | einer / keiner | einem / keinem | — / keinen |
| Genitiv | eines / keines | einer / keiner | eines / keines | — / keiner |
- Akkusativda faqat erkak jinsi o‘zgaradi: der → den, ein → einen.
- Dativda erkak va o‘rta jins bir xil: dem, einem; ayol jinsi — der, einer. Ko‘plikdagi Dativda otga -n qo‘shiladi: mit den Kindern (ko‘plik -n yoki -s bilan tugasa — qo‘shilmaydi: mit den Autos).
- Genitivda erkak va o‘rta jinsdagi ot odatda -s yoki -es oladi: des Lehrers, des Kindes (ba’zi erkak jinsidagi otlar -en oladi: des Jungen, des Touristen).
der to‘rt joyda uchraydi: erkak jinsi Nominativi, ayol jinsi Dativi va Genitivi, ko‘plik Genitivi. Demak, gapdagi der har doim ham erkak jinsi emas.
Eslab qolish usullari
- Otni artikl va ko‘plik bilan yozing: der Tisch, die Tische — stol.
- Rang bilan belgilang: masalan, der — ko‘k, die — qizil, das — yashil; kartochkada ham, daftarda ham bir xil ranglardan foydalaning.
- Qo‘shimchalardan boshlang: -ung, -heit, -keit, -schaft, -chen deyarli istisnosiz ishlaydi.
- Ibora bilan yodlang: Einen Kaffee, bitte. iborasidagi einen so‘zi Kaffee erkak jinsida ekanini eslatib turadi.
Harflar va talaffuz haqida — nemis alifbosi maqolasida, darajalar haqida — nemis tili darajalari maqolasida. Nemis tilini noldan boshlamoqchi bo‘lsangiz, A1 kursi va A2 kursi bilan tanishing; boshqa darajalar — kurslar sahifasida, onlayn darslar haqida — alohida sahifada.
10 ta mashq
Avval o‘zingiz bajaring, keyin har bir mashq ostidagi javoblarni oching.
1-mashq. der, die yoki das
So‘z oxiriga qarab artiklni qo‘ying.
- ___ Wohnung
- ___ Häuschen
- ___ Lehrling
- ___ Nationalität
- ___ Optimismus
Javoblarni ko‘rish
- die Wohnung — kvartira (-ung)
- das Häuschen — kichik uy (-chen)
- der Lehrling — shogird (-ling)
- die Nationalität — millat (-tät)
- der Optimismus — optimizm (-ismus)
2-mashq. Ma’nosiga qarab
Artiklni qo‘ying va qoidani ayting.
- ___ Dienstag
- ___ Silber
- ___ Tochter
Javoblarni ko‘rish
- der Dienstag — hafta kuni
- das Silber — metall
- die Tochter — ayol kishi (-er bilan tugasa ham)
3-mashq. Qo‘shma so‘zlar
Qo‘shma so‘zning artiklini toping.
- die Hand + der Schuh = ___ Handschuh
- der Bus + die Haltestelle = ___ Bushaltestelle
- die Stadt + der Plan = ___ Stadtplan
Javoblarni ko‘rish
- der Handschuh (qo‘lqop)
- die Bushaltestelle (avtobus bekati)
- der Stadtplan (shahar xaritasi)
4-mashq. ein yoki eine
Bo‘sh joyga ein yoki eine qo‘ying.
- Das ist ___ Lampe.
- Das ist ___ Buch.
- Ich habe ___ Schwester.
Javoblarni ko‘rish
- Das ist eine Lampe.
- Das ist ein Buch.
- Ich habe eine Schwester. — ayol jinsi Akkusativda o‘zgarmaydi
5-mashq. kein yoki keine
Bo‘sh joyga kein yoki keine qo‘ying.
- Hier gibt es ___ Apotheke.
- Das ist ___ Problem.
- Wir haben ___ Kinder.
Javoblarni ko‘rish
- Hier gibt es keine Apotheke. — die Apotheke
- Das ist kein Problem.
- Wir haben keine Kinder. — ko‘plik
6-mashq. kein yoki nicht
Bo‘sh joyga kein, keine yoki nicht qo‘ying.
- Ich esse ___ Fleisch.
- Das Wetter ist ___ gut.
- Er hat ___ Auto.
Javoblarni ko‘rish
- kein — artiklsiz ot (Ich esse Fleisch.)
- nicht — sifat
- kein — ein Auto ning inkori
7-mashq. Birlikmi yoki ko‘plikmi
Gapdagi ot birlikdami yoki ko‘plikdami? Fe’lga qarang.
- Die Kinder sind müde.
- Die Mädchen spielen im Garten.
- Die Frau arbeitet hier.
Javoblarni ko‘rish
- ko‘plik — sind
- ko‘plik — spielen (birlikda: Das Mädchen spielt)
- birlik — arbeitet
8-mashq. Akkusativ
Qavs ichidagi artiklni Akkusativ shakliga qo‘ying.
- Ich sehe ___ Mann. (der)
- Ich kaufe ___ Tisch. (ein)
- Ich lese ___ Buch. (das)
Javoblarni ko‘rish
- Ich sehe den Mann.
- Ich kaufe einen Tisch.
- Ich lese das Buch. — o‘rta jins o‘zgarmaydi
9-mashq. Dativ
Qavs ichidagi artiklni Dativ shakliga qo‘ying.
- Ich helfe ___ Frau. (die)
- Wir fahren mit ___ Bus. (der)
- Sie spielt mit ___ Kindern. (die, ko‘plik)
Javoblarni ko‘rish
- Ich helfe der Frau.
- Wir fahren mit dem Bus.
- Sie spielt mit den Kindern.
10-mashq. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor. To‘g‘rilang.
- Ich habe ein Katze.
- Das ist der Mädchen.
- Ich sehe der Hund.
- Wir haben keinen Kinder.
Javoblarni ko‘rish
- Ich habe eine Katze. — Katze ayol jinsida
- Das ist das Mädchen. — -chen doim das
- Ich sehe den Hund. — erkak jinsi, Akkusativ
- Wir haben keine Kinder. — ko‘plik Akkusativi
Manbalar
- Genus (yangi oynada ochiladi) — Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS), grammis. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 5-oktabr.
- Genus und Sexus (yangi oynada ochiladi) — Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS), grammis. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 5-oktabr.
- Genus und explizite Derivation (yangi oynada ochiladi) — Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS), grammis. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 5-oktabr.
- Genus und Pseudosuffigierung (yangi oynada ochiladi) — Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS), grammis. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 5-oktabr.
- Genus und Konversion (yangi oynada ochiladi) — Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS), grammis. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 5-oktabr.
- Genus und Komposition (yangi oynada ochiladi) — Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS), grammis. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 5-oktabr.
- Definiter Artikel (yangi oynada ochiladi) — Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS), grammis. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 5-oktabr.
- Indefiniter Artikel (yangi oynada ochiladi) — Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS), grammis. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 5-oktabr.
- Definite und indefinite Artikel (yangi oynada ochiladi) — Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS), grammis. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 5-oktabr.
- Negation (yangi oynada ochiladi) — Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS), grammis. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 5-oktabr.
- Grammatik: die Substantiven (oder: Nomen) (yangi oynada ochiladi) — Dartmouth College, German Studies Department. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 5-oktabr.
- Grammatical gender in German (yangi oynada ochiladi) — Wikipedia. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 5-oktabr.