Nemis tili grammatikasi boshlovchilar uchun: gap tuzilishi, fe’llar va kelishiklar (A1–A2)

A1–A2 darajasidagi asosiy grammatika bir joyda: gap tuzilishi, fe’l tuslanishi, inkor, modal va ajraladigan fe’llar, Perfekt va uchta kelishik — jadvallar, misollar va mashqlar bilan. Qaysi mavzu A1 ga, qaysi biri A2 ga tegishli — alohida jadvalda.

Mundarija

Gap tuzilishi: fe’l ikkinchi o‘rinda

Nemis darak gapining asosiy qoidasi — tuslangan fe’l 2-o‘rinda. Fe’ldan oldin yagona bo‘lak turadi: ega, vaqt, joy yoki to‘ldiruvchi (ba’zan bir necha so‘zli). Gap egadan boshlanmasa, ega fe’ldan keyin keladi:

  • Mein Vater arbeitet seit Mai in einem Krankenhaus. — Otam maydan beri kasalxonada ishlaydi.
  • Seit Mai arbeitet mein Vater in einem Krankenhaus. — xuddi shu ma’no.

Savol gaplar

«Ha yoki yo‘q» savoli fe’ldan boshlanadi: Hast du heute Zeit? (Bugun vaqting bormi?) So‘roq so‘zli savolda (W-Fragen) avval so‘roq so‘zi, keyin fe’l: Woher kommen Sie? (Qayerliksiz?), Was machst du am Wochenende? (Dam olish kunlari nima qilasan?)

Asosiy so‘roq so‘zlari: wer — kim, was — nima, wo — qayerda, woher — qayerdan, wohin — qayerga, wann — qachon, wie — qanday, warum — nega.

Satzklammer: gap qavsi

Fe’l ikki qismli bo‘lsa (ajraladigan fe’l, modal fe’l, Perfekt), tuslangan qismi darak gapda va so‘roq so‘zli savolda ikkinchi o‘rinda, «ha yoki yo‘q» savolida esa birinchi o‘rinda turadi; ikkinchi qismi gap oxiriga ketadi, qolgan bo‘laklar ular orasida turadi. Bu Satzklammer — «gap qavsi» deyiladi.

Gap qavsi: fe’lning ikki qismi
Fe’ldan oldinTuslangan fe’l (qavsning 1-qismi)O‘rta qismGap oxiri (qavsning 2-qismi)Tarjimasi
Ichrufeam Abend meine Mutteran.Kechqurun onamga qo‘ng‘iroq qilaman.
Morgenkannich leider nichtkommen.Ertaga, afsuski, kela olmayman.
Wirhabenam Sonntag Fußballgespielt.Yakshanba kuni futbol o‘ynadik.
Wannkommtdein Zug in Taschkentan?Poyezding Toshkentga qachon keladi?
—Holstdu mich vom Bahnhofab?Meni vokzaldan kutib olasanmi?

Ergash gap: fe’l oxirida (A2)

weil (chunki), dass (…ki), wenn (agar) bilan boshlangan ergash gapda tuslangan fe’l eng oxirga o‘tadi; und, aber, oder, denn esa tartibni o‘zgartirmaydi. Ikkala gap ham «Bugun uyda qolaman, chunki kasalman» degani:

  • Ich bleibe heute zu Hause, weil ich krank bin.
  • Ich bleibe heute zu Hause, denn ich bin krank.

Ot, artikl va ko‘plik

Nemis tilida barcha otlar bosh harf bilan yoziladi va deyarli har birining jinsi bor: der, die yoki das. Ko‘plikda Nominativ artikli bitta — die, ko‘plik qo‘shimchalari esa turlicha, shuning uchun har bir otni die Uhr, die Uhren (soat) ko‘rinishida yozib oling. Jins qoidalarini der, die, das maqolasidan o‘qing — u yerda jadvallar va 10 ta mashq bor.

Egalik olmoshlari ein kabi qo‘shimcha oladi: mein — mening, dein — sening, sein — uning (egasi erkak yoki o‘rta jinsda), ihr — uning (egasi ayol) va ularning, unser — bizning, euer — sizlarning, Ihr — sizning (hurmat). Ayol jinsi va ko‘plikda -e qo‘shiladi: mein Vater, meine Mutter, meine Eltern.

sein va haben, hozirgi zamonda tuslanish

Ko‘p fe’llar bir xil qolipda tuslanadi (kommen ustuni). sein va haben — noto‘g‘ri fe’llar, ular alohida ham (Ich bin Student. — Talabaman.), Perfektda yordamchi fe’l sifatida ham keladi.

Tuslanish: qo‘shimchalar, sein va haben
OlmoshQo‘shimchakommen — kelmoqsein — bo‘lmoqhaben — ega bo‘lmoq
ich — men-ekommebinhabe
du — sen-stkommstbisthast
er, sie, es — u-tkommtisthat
wir — biz-enkommensindhaben
ihr — sizlar-tkommtseidhabt
sie — ular; Sie — siz-enkommensindhaben
  • O‘zak -t yoki -d bilan tugasa, -e- qo‘shiladi: du arbeitest, er arbeitet, du findest.
  • O‘zak -s, -ß yoki -z bilan tugasa, du shakli faqat -t oladi: du heißt, du tanzt.

O‘zak unlisi o‘zgaradigan fe’llar

Ba’zi kuchli fe’llarning unlisi faqat ikki shaklda o‘zgaradi — du hamda er/sie/es; qolganlari odatdagidek: ich fahre, ihr fahrt. Kuchli fe’l — noto‘g‘ri fe’lning bir turi: uning Partizip II shakli -en bilan tugaydi (pastda).

Unli o‘zgarishi: du va er shakllari
O‘zgarishInfinitivduer, sie, esMa’nosi
a → äfahrenfährstfährt(transportda) bormoq
au → äulaufenläufstläuftyugurmoq, piyoda yurmoq
e → isprechensprichstsprichtgapirmoq
e → iessenisstisstyemoq
e → inehmennimmstnimmtolmoq
e → iesehensiehstsiehtko‘rmoq

Qaysi fe’lda unli o‘zgarishini oldindan bilib bo‘lmaydi — DWDS lug‘ati har fe’lning er shaklini beradi (fahren · fährt …). wissen (bilmoq) modal fe’llar kabi tuslanadi: ich weiß, du weißt, er weiß.

nicht va kein: inkor

kein noaniq artiklli (ein) yoki artiklsiz otni inkor qiladi va ein kabi o‘zgaradi, ko‘plikda — keine (barcha shakllari — der, die, das maqolasida). Qolgan hamma narsa — fe’l, sifat, aniq artiklli yoki egalik olmoshli ot — nicht bilan inkor qilinadi.

Inkor: kein yoki nicht
GapInkoriTarjimasiQoida
Ich habe einen Bruder.Ich habe keinen Bruder.Aka-ukam yo‘q.einen → keinen
Wir brauchen Hilfe.Wir brauchen keine Hilfe.Bizga yordam kerak emas.artiklsiz ot
Ich kenne den Mann.Ich kenne den Mann nicht.U kishini tanimayman.aniq artiklli ot
Das ist mein Handy.Das ist nicht mein Handy.Bu mening telefonim emas.egalik olmoshi
Der Film ist lang.Der Film ist nicht lang.Film uzun emas.sifat

nicht gapning qayerida turadi

  • Butun gapni inkor qilganda — oxirga yaqin, lekin gap qavsining ikkinchi qismidan oldin: Ich habe die Frage nicht verstanden. (Savolni tushunmadim.), Sie ruft heute nicht an. (U bugun qo‘ng‘iroq qilmaydi.)
  • Sifat, joy yoki yo‘nalishdan oldin: Wir fahren nicht nach Buchara. (Buxoroga bormaymiz.)
  • Bitta bo‘lakni inkor qilib, to‘g‘risini aytganda — o‘sha bo‘lak oldida, keyin sondern («balki»): Ich komme nicht heute, sondern morgen. (Bugun emas, ertaga kelaman.)

Inkorli savolga e’tiroz bildirib, ijobiy javob berishda ja emas, doch ishlatiladi — u savoldagi inkorni rad etadi: Hast du keine Zeit? — Doch! (Vaqting yo‘qmi? — Bor!)

Ajraladigan fe’llar

an-, auf-, ein-, mit-, fern- kabi old qo‘shimchalar urg‘u oladi va bosh gapda fe’ldan ajralib, gap oxiriga ketadi. Modal fe’l bilan fe’l yaxlit qoladi, Perfektda ge- o‘rtaga kiradi.

Ajraladigan fe’l uch xil gapda
Fe’lHozirgi zamonModal fe’l bilanPerfekt
anrufen — qo‘ng‘iroq qilmoqIch rufe dich morgen an.Ich will dich morgen anrufen.Ich habe dich gestern angerufen.
einkaufen — xarid qilmoqWir kaufen am Samstag ein.Wir müssen heute einkaufen.Wir haben schon eingekauft.
aufstehen — o‘rnidan turmoqWann stehst du auf?Wann musst du aufstehen?Wann bist du aufgestanden?

Ajralmaydigan old qo‘shimchalar — be-, emp-, ent-, er-, ge-, miss-, ver-, zer- — urg‘usiz, ajralmaydi va Perfektda ge- olmaydi: Wir besuchen unsere Oma. → Wir haben unsere Oma besucht. Urg‘uga qarang: anrufen da urg‘u an da — ajraladi, verstehen da ste da — ajralmaydi.

Perfekt: og‘zaki nutqdagi o‘tgan zamon

Perfekt = yordamchi fe’l haben yoki sein (2-o‘rinda) + Partizip II (oxirida): Ich habe drei Stunden gearbeitet. (Uch soat ishladim.) Gaplashganda o‘tgan voqealar asosan shu zamonda aytiladi. sein va haben ning o‘zi esa odatda Präteritumda keladi — A1 ro‘yxatida ham war, hatte bor: Gestern war ich krank. (Kecha kasal edim.)

Partizip II qanday yasaladi

Partizip II yasalishi
Fe’l turiQolipMisollar
Kuchsiz (to‘g‘ri)ge- + o‘zak + -tmachen → gemacht, kaufen → gekauft
O‘zak -t yoki -d bilange- + o‘zak + -etarbeiten → gearbeitet, warten → gewartet
Kuchlige- + o‘zak + -en, unli ko‘pincha o‘zgaradischreiben → geschrieben, trinken → getrunken, gehen → gegangen
Aralashge- + o‘zgargan o‘zak + -tbringen → gebracht, denken → gedacht
-ieren bilange-siz: o‘zak + -tstudieren → studiert, telefonieren → telefoniert
Ajralmaydigan old qo‘shimchage-sizbesuchen → besucht, verstehen → verstanden
Ajraladigan old qo‘shimchage- o‘rtadaeinkaufen → eingekauft, anrufen → angerufen

Kuchli fe’lning Partizip II shaklini qoidadan topib bo‘lmaydi — uni fe’l bilan birga yodlang. DWDS shakllarni yordamchi fe’li bilan beradi: fahren · fährt, fuhr, ist/hat gefahren.

haben yoki sein

Duden’ga ko‘ra, odatiy holat — haben: fe’llarning ko‘pchiligi Perfektni shu bilan yasaydi. IDS grammatikasiga ko‘ra, Akkusativ to‘ldiruvchili fe’llar deyarli har doim, modal fe’llar esa doim haben oladi: Ich habe einen Brief geschrieben. (Xat yozdim.) sein bilan keladiganlar:

  • bir joydan boshqa joyga harakat: gehen, fahren, fliegen, kommen — Wir sind zu Fuß gegangen. (Piyoda bordik.);
  • holat o‘zgarishi: aufstehen, einschlafen, werden — Das Baby ist sofort eingeschlafen. (Chaqaloq darrov uxlab qoldi.);
  • shuningdek sein, bleiben, passieren: Ich bin zu Hause geblieben. (Uyda qoldim.)

Duden’ga ko‘ra, janubiy Germaniya, Avstriya va Shveytsariyada ich bin gesessen, shimolda ich habe gesessen deyiladi (stehen, liegen ham shunday) — bu mintaqaviy farq.

Kelishiklar: Nominativ, Akkusativ, Dativ

A1–A2 da uchta kelishik ishlatiladi; Goethe-Institutning A1 ro‘yxatida Genitiv ismlarda (Annas Auto — Annaning mashinasi) va matnda tanib olish uchungina beriladi. Bitta gapda uchalasi: Die Mutter kauft dem Kind einen Ball. (Ona bolaga koptok sotib oladi.)

  • Nominativ — ega, Wer? Was? (kim? nima?), bosh kelishikka o‘xshaydi: die Mutter.
  • Akkusativ — vositasiz to‘ldiruvchi, Wen? Was? (kimni? nimani?), tushum kelishigiga o‘xshaydi: einen Ball.
  • Dativ — vositali to‘ldiruvchi, Wem? (kimga?), ko‘pincha jo‘nalish kelishigiga o‘xshaydi: dem Kind.
Egalik olmoshi mein uch kelishikda
KelishikErkakAyolO‘rtaKo‘plik
Nominativmeinmeinemeinmeine
Akkusativmeinenmeinemeinmeine
Dativmeinemmeinermeinemmeinen

dein, sein, ihr, unser va boshqa egalik olmoshlari ham shunday o‘zgaradi — ein va kein kabi. Aniq va noaniq artiklning to‘liq jadvallari va Genitiv — der, die, das maqolasida. Akkusativda shakli o‘zgaradigan yagona jins — erkak jinsi (meinen Bruder). Dativ ko‘plikda otga -n qo‘shiladi, agar ko‘plik shakli -n yoki -s bilan tugamasa: mit meinen Freunden, lekin mit meinen Eltern.

Shaxs olmoshlari

Shaxs olmoshlari uch kelishikda
NominativAkkusativDativMa’nosi
ichmichmirmen
dudichdirsen
erihnihmu (erkak jinsi)
siesieihru (ayol jinsi)
esesihmu (o‘rta jins)
wirunsunsbiz
ihreucheuchsizlar
siesieihnenular
SieSieIhnensiz (hurmat)

helfen, danken, gehören, gefallen fe’llari Dativ talab qiladi — o‘zbekchadagi «senga», «menga» kabi: Ich helfe dir. (Senga yordam beraman.) Die Wohnung gefällt mir. (Kvartira menga yoqyapti.) geben, zeigen kabi fe’llarda odam Dativda, narsa Akkusativda: Ich zeige dir die Stadt. (Senga shaharni ko‘rsataman.)

Predloglar

Predlog va kelishik
KelishikPredloglarMisol
Akkusativdurch, für, gegen, ohne, umfür meine Mutter — onam uchun
Dativaus, bei, mit, nach, seit, von, zuseit einem Jahr — bir yildan beri
Dativ yoki Akkusativan, auf, hinter, in, neben, über, unter, vor, zwischenauf dem Tisch — stol ustida; auf den Tisch — stol ustiga

Ikki kelishikli predlogda: Wo? (qayerda?) — Dativ, Wohin? (qayerga?) — Akkusativ. Predlog va artikl qo‘shilib ketadi: in dem → im, in das → ins, zu dem → zum, zu der → zur, von dem → vom.

Qaysi mavzu qaysi darajada

Jadval Goethe-Institut imtihonlarining grammatika ro‘yxatlari asosida tuzilgan: A1 — Start Deutsch 1, A2 — kattalar uchun Start Deutsch 2 va o‘smirlar uchun Fit in Deutsch 2 (dass va «Weißt du, wo …?» kabi gaplar faqat o‘smirlar ro‘yxatida). Goethe-Institut ta’kidlaganidek, A1 da gapning tushunarli bo‘lishi xatosiz bo‘lishidan muhimroq.

A1 va A2 grammatikasi (Goethe-Institut ro‘yxatlari asosida)
MavzuA1A2
ZamonlarPräsens; Perfekt — ro‘yxatdagi 15 ta fe’lda (arbeiten, essen, fahren …); war, hattePerfekt — o‘rganilgan barcha fe’llarda; Präteritum: war, hatte, kam, sagte, konnte
Modal fe’llarhozirgi zamonda; möchte, würde gern — tayyor iborao‘tgan zamon ham; muloyim so‘rov: Könntest du …?, Ich hätte gern …
KelishiklarNominativ, Akkusativ; Dativ — predlogdan keyin (mit dem Auto) va helfen, danken, gehören, geben bilan; Genitiv — asosan ismlardaDativ — barcha otlarda; Genitiv o‘rniga von + Dativ: der Bruder von Anna
OlmoshlarNominativ, Akkusativ; Dativ — helfen, danken, gehören bilan va Es geht mir gut.Dativ to‘liq; o‘zlik olmoshi: Ich freue mich.
Sifatkesim va ravish: Die Wohnung ist hell.ot oldida: ein großer Garten; qiyos: älter als, gern — lieber — am liebsten
Gap bog‘lashund, oder, aber, denn, danndeshalb; ergash gaplar: weil, dass, wenn, Weißt du, wo …?

Darsliklarda tartib biroz farq qilishi mumkin. Darajani imtihon bilan tasdiqlamoqchi bo‘lsangiz: Olmon Akademie ÖSD imtihonlarini o‘tkazadi, A1 va A2 da — ÖSD Zertifikat A1, ÖSD Zertifikat A2, bolalar uchun KID A1 va KID A2. Tuzilishi — ÖSD imtihoni maqolasida, sanalarni ma’muriyatdan so‘rang.

A1 kursi — noldan boshlovchilar uchun. Sinf guruhlarida u standart jadvalda (haftada 3 marta) 2 oy, intensiv jadvalda (haftada 6 kun) 1 oy, A2 esa 2,5 va 1,5 oy; har dars 120 daqiqa. Onlayn darslar jadvalini ma’muriyatdan so‘rang.

Mashqlar

1-mashq. So‘z tartibi

Qavs ichidagi so‘zlar bilan gapni davom ettiring.

  1. Heute … (ich, Suppe, koche)
  2. Kannst … (anrufen, du, am Abend, mich)
  3. Wann … (ab, der Bus, fährt)
  4. Ich komme heute nicht, weil … (habe, ich, Zeit, keine)
Javoblarni ko‘rish
  1. Heute koche ich Suppe.
  2. Kannst du mich am Abend anrufen?
  3. Wann fährt der Bus ab?
  4. Ich komme heute nicht, weil ich keine Zeit habe.

2-mashq. nicht qayerda turadi

Gapni nicht bilan inkor qiling, oxirgi inkorli savolga esa javob bering. Qavs ichida ko‘rsatma bo‘lsa, unga amal qiling.

  1. Ich finde meinen Schlüssel.
  2. Wir haben den Film gesehen.
  3. Er wohnt in Samarkand.
  4. Wir fahren mit dem Bus. (avtobusda emas, poyezdda)
  5. Kommst du heute nicht? («Kelaman» deb javob bering)
Javoblarni ko‘rish
  1. Ich finde meinen Schlüssel nicht. — butun gap inkori: oxirida
  2. Wir haben den Film nicht gesehen. — gap qavsining ikkinchi qismi (Partizip II) oldida
  3. Er wohnt nicht in Samarkand. — joy oldida
  4. Wir fahren nicht mit dem Bus, sondern mit dem Zug.
  5. Doch, ich komme. — inkorli savolga e’tiroz bildirgan ijobiy javob: ja emas, doch

3-mashq. Perfekt

Gapni Perfektda yozing.

  1. Ich kaufe Brot.
  2. Wir fliegen nach Istanbul.
  3. Sie reserviert einen Tisch.
  4. Der Film fängt um acht Uhr an.
Javoblarni ko‘rish
  1. Ich habe Brot gekauft.
  2. Wir sind nach Istanbul geflogen. — yo‘nalishli harakat
  3. Sie hat einen Tisch reserviert. — -ieren: ge-siz
  4. Der Film hat um acht Uhr angefangen.

Manbalar

  1. Goethe-Zertifikat A1: Start Deutsch 1. Prüfungsziele, Testbeschreibung (4. Auflage, 2022) (yangi oynada ochiladi) — Goethe-Institut. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  2. Start Deutsch 1 und 2: Deutschprüfungen für Erwachsene. Prüfungsziele, Testbeschreibung (2004) (yangi oynada ochiladi) — Goethe-Institut. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  3. Goethe-Zertifikat A2: Fit in Deutsch 2. Prüfungsziele, Testbeschreibung (3. Auflage, 2013) (yangi oynada ochiladi) — Goethe-Institut. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  4. Satzklammer und Stellungsfelder (yangi oynada ochiladi) — grammis, Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS). Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  5. Satzarten (yangi oynada ochiladi) — grammis, Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS). Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  6. Verbflexion nach Person und Numerus (yangi oynada ochiladi) — grammis, Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS). Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  7. Flexion der Hilfsverben (yangi oynada ochiladi) — grammis, Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS). Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  8. Flexion der Modalverben (yangi oynada ochiladi) — grammis, Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS). Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  9. Negation (yangi oynada ochiladi) — grammis, Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS). Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  10. Verben mit Vorsilben: Trennbar oder untrennbar? (yangi oynada ochiladi) — grammis, Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS). Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  11. Partizip II (yangi oynada ochiladi) — grammis, Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS). Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  12. haben oder sein? (yangi oynada ochiladi) — grammis, Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS). Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  13. Perfektbildung mit „haben“ oder „sein“ (yangi oynada ochiladi) — Duden online. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  14. Personalpronomen (yangi oynada ochiladi) — grammis, Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS). Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  15. Wechselpräpositionen (yangi oynada ochiladi) — grammis, Leibniz-Institut für Deutsche Sprache (IDS). Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  16. hinter (yangi oynada ochiladi) — DWDS – Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  17. vor (yangi oynada ochiladi) — DWDS – Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  18. durch (yangi oynada ochiladi) — DWDS – Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  19. Was sind Präpositionen? (yangi oynada ochiladi) — Duden online. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  20. fahren (yangi oynada ochiladi) — DWDS – Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.
  21. anrufen (yangi oynada ochiladi) — DWDS – Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache. Ko‘rilgan sana: 2026-yil 6-oktabr.